زهرا بهرمن : «برجستهترین شخص در میان متفكران شیعی، امام موسی صدر رهبر سیاسی و دینی شیعیان لبنان بود كه آثار مهمی در تاریخ لبنان در دهه 70 به جا گذاشت. خود امام موسی صدر در دانشگاه تهران درس خوانده بود و با آنكه زبان مادریاش عربی بود، به فصاحت من به زبان فارسی سخن میگفت. او نزد بسیاری از اساتید سنتی من درس خوانده بود و در عین اینكه به عنوان رهبر شیعیان لبنان فعالیتهای سیاسی را دنبال میكرد، علاقهای جدی به فلسفه سنتی داشت. روابط دوستانه خوبی میان ما شكل گرفت و امام موسی هم در لبنان و هم در تهران به منزل ما رفت و آمد داشت. من مطالب زیادی درباره فضای فكری شرق عربی از او آموختم. چقدر اسفانگیز بود كه در زمانی كه لبنان و ایران بسیار به وجود او نیازمند بودند، او به نحو اسرارآمیزی در جریان یك سفر به لیبی ناپدید شد. نفوذ و شهرت عظیم سیاسی او بیشتر مردم را از توجه به وجوه فلسفی او غافل ساخته بود.»
این سخن دكتر سیدحسین نصر درباره امام موسی صدر است. ایشان از زمره عالمانی است كه مجال نیافت، اندیشههای خویش را به شكل منظم و مدون به قلم بیاورد. چراكه فعالیتهای امام موسی صدر و ارتباط مستقیم ایشان با مردم و ارائه راهكار برای حل مشكلات آنان، فرصت نشستن و نوشتن كتاب به وی نمیداد.
اگرچه امام موسی صدر فرصت نكرد تا اندیشه خود را مدون كند، اما گوشهای از آرای او، در گفتار و سخنرانیهایش به صورت مجموعه كتاب چاپ شده یا در دست چاپ است كه به معرفی اغلب آنها میپردازیم:
1- نای و نی (در قلمرو اندیشه امام موسی صدر-1): این كتاب شامل برخی از سخنرانیها، مقالات، مصاحبهها و بیانیههایی است كه از زمان استقرار امام موسی صدر در لبنان تا نخستین سال تاسیس مجلس اعلای شیعیان ارائه یا صادر شده است. فصل اول این مجموعه به اصول عقاید، جهانبینی، ارزشها و اخلاق و تاریخ اسلامی اختصاص یافته است. مخاطبان موضوعات این فصل گاهی شیعیان در مساجد، گاهی مسیحیان در كلیسا، افرادی در محافل علمی و دانشگاهی لبنان یا دیگر كشورهای عربی و اروپایی بودهاند. بخش دوم این كتاب گزارشی است از تجربه امام موسی صدر در لبنان، برای احیای هویت، حركت و شخصیت شیعیان در لبنان. فصل آخر این مجموعه، به معرفی دشمن مشترك و تمهیدات جمعی، ملی و فراملی میپردازد كه برای مبارزه با اسرائیل و حمایت از ملت فلسطین صورت گرفته است. این كتاب به همت دانشمند فقید، مرحوم حجتالاسلام و المسلمین علی حجتی كرمانی گردآوری و ترجمه شده است.
2- ادیان در خدمت انسان (در قلمرو اندیشه امام موسی صدر-2): نام این كتاب، از موضوع سخنرانی تاریخی امام موسی صدر در كلیسای كبوشیین بیروت اقتباس شده است. امام موسی صدر برای موعظه آغاز روزه به این كلیسا دعوت شده بود. این رویداد بینظیر نخستین بار بود كه شكل میگرفت. كتاب ادیان در خدمت انسان حاوی برخی سخنرانیها، پیامها و مصاحبههای امام موسی صدر است كه در آنها به موضوعات گوناگون پرداخته شده است. هم از آزادی مطبوعات در این مجموعه سخن رفته است و هم از نقش و جایگاه دین در دنیای امروز؛ هم از تمدن درخشان اسلامی صحبت شده است و هم از عدالت اسلام... . این كتاب به همت مترجمان موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر گردآوری و ترجمه شده است.
3- رهیافتهای اقتصادی اسلام (در قلمرو اندیشه امام موسی صدر-3): این كتاب دربردارنده مجموعه مقالات و گفتارهای اقتصادی امام موسی صدر است. كتاب حاضر در سه فصل فراهم شده است؛ فصل نخست مجموعه مقالات فارسی امام موسی صدر است كه به قلم خود او در مجله مكتب اسلام به چاپ رسیده است. فصل دوم كتاب، گفتارهای اقتصادی امام موسی صدر در لبنان است كه بخش عمده آن، درسگفتارهای وی برای اعضای ارشد جنبش امل است. فصل سوم كتاب نیز دو مقاله جامعهشناختی – اقتصادی است.
4- مجموعه پرتوها: مجموعهای كه به صورت تك گفتارهایی از امام موسی صدر و در قطع پالتویی منتشر شده است. تاكنون ۴ جلد از 10 جلد چاپ شده و 6 جلد دیگر آن نیز در دست چاپ است. این 10 جلد با همكاری موسسه امام موسی صدر و سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران و موسسه نشر شهر چاپ شده است. عناوین این 10 جلد عبارتند از: دین در جهان امروز، اخلاق روزه، محمد پیامبر بت شكن، زهرا فصلی از كتاب رسالت، علی موحد بود و بس، حسین وارث آدم، زینب شكوه شكیبایی، عدالت در اسلام، اسرار ربودن امام صدر و روح تشریع در اسلام.
5-اندیشه ربوده شده: این كتاب، به همت موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر و به كوشش «مهدی فرخیان» گردآوری و چاپ شده است. از جمله كسانی كه دراین مجموعه مطالبی دارند عبارتند از: امام خمینی، مقام معظم رهبری، سیدمحمد خاتمی، نبیه بری، سید محمدباقر حكیم، میرمحمد صادقی، محسن كمالیان، سید صدرالدین صدر، ابراهیم یزدی، جورج خضر، نیكولاتیفن، رباب صدر، صادق طباطبایی، سید محمد حسین فضلالله، مصطفی محقق داماد، سید حسن نصرالله و اكبر هاشمی رفسنجانی.
6ـ گزارش كمیته پیگیری سرنوشت امام موسی صدر(از ربودن تا به امروز): این كتاب را كمیسیون اصل 90 مجلس شورای اسلامی در واپسین روزهای مجلس هفتم به چاپ رسانده است. میتوان گفت این كتاب كاملترین كتابی است كه اسناد و مدارك ربودن امام صدر را در لیبی كه به دستور معمر قذافی اتفاق افتاد، تهیه كرده است.پیشگفتار این كتاب به قلم سعید ابوطالب، دبیر كمیته پیگیری سرنوشت امام و مقدمه آن را حجت الاسلاموالمسلمین فاكر، رئیس كمیسیون اصل نود مجلس نوشته است.
7- امام موسی صدر، امید محرومان: كتابی است درباره امام موسی صدر از تولد تا ربودن، این كتاب كه مولف آن، «عبدالرحیم اباذری» پژوهشگری از حوزه علمیه قم است؛ در آغاز خاندان صدر و اجداد امام موسی صدر را معرفی كرده است و سپس به بررسی فعالیتهای امام موسی صدر در ایران و عراق و لبنان پرداخته است. با توجه به این مطالب و نیز با توجه به نثری ساده و روان این كتاب میتواند آغاز خوبی برای شناختن امام موسی صدر باشد. همچنین تصویرهای موجود در كتاب بر جذابیت آن افزوده است.
8- عزت شیعه(دفتر اول): این كتاب در زمستان 1377 به مناسبت بیستمین سال ناپدید شدن امام موسی صدر به چاپ رسید. این كتاب دربردارنده 10 مصاحبه از نزدیكان و همراهان امام موسی صدر درباره شخصیت و روش و منش امام موسی صدر، یك مقدمه، روزشمار زندگی با عنوان در گذر زمان، سخن اول، وصیتنامه شهید چمران، و سخن آخر است. این كتاب نخستین كتاب از مجموعه روایت صدر است. دكتر محسن كمالیان كه با سختكوشی و تلاشی طاقتفرسا این كتاب را آماده كرده است، در مقدمه كتاب خود چنین آورده است: « اگرچه قبل از انقلاب شكوهمند انقلاب اسلامی نیز مطالبی را درباره امام موسی صدر شنیده بودیم، اما بدون شك آنچه این آشنایی را عمیقتر و ارادتمان را قویتر نمود، “ناله ها” و “فریادهای دردمندانه” دكتر مصطفی چمران در ایام بعد از انقلاب بود. نكتهای كه همواره برای ما الهامبخش بوده است، عشق و محبت وصفناپذیری بود كه این دانشمند عارف نسبت به آن فرهیخته غایب از نظر ابراز میداشت! دكتر چمران هر چند برای تمامی بزرگان احترام قائل بود، اما هرگز به كسی این چنین دل نسپرد.» در بخشی از سخن اول كتاب نقل قولی بسیار زیبا از كاردینال فرانس كونیگ، كشیش دانماركی، آمده است كه پس از ملاقات با امام موسی صدر گفته است: “عالی جناب! من راجع به شما زیاد شنیدهام. ایمان دارم كه میتوان تاریخ لبنان را به دو دوره كاملا مجزا تقسیم نمود: دوران قبل از موسی صدر و دوران موسی صدر. “
9- عزت شیعه (دفتر دوم): دومین دفتر از مجموعه «عزت شیعه» كه «تاریخ شفاهی زندگی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی امام موسی صدر» را پی میگیرد، منتشر شده است. این كتاب به ترتیب یك مقدمه، پنج بخش متوالی زندگینامه، گفتوگوها، پیوستها، تصاویر، نمایهها و نیز یك صفحه الحاقی شامل شجرهنامه خاندان صدر را دربردارد. این جلد هم توسط دكتر محسن كمالیان تالیف شده است.
10- اسناد ساواك: مجموعهای سه جلدی از اسناد مربوط به امام موسی صدر است كه مركز بررسی اسناد تاریخ وزارت اطلاعات، آن را به چاپ رسانده است. تاریخ سند این مجموعه 12/3/1338 و مربوط به صدور امتیاز مجله «مكتب اسلام» است و تاریخ آخرین سند 2/10/1357 است كه خبری از زنده بودن امام صدر و بازداشت او در خاك لیبی است.
11- یادنامه امام موسی صدر: عنوان ویژهنامه شماره پنجم فصلنامه تاریخ و فرهنگ معاصر است. صاحب امتیاز و سردبیر این نشریه حجتالاسلام و المسلمین سید هادی خسروشاهی است كه این شماره ویژهنامه نیز به كوشش وی به چاپ رسیده است. این ویژه نامه درسال 1375 به چاپ رسیده و چاپ دوم كتاب زیر چاپ است.
12- لبنان به روایت امام موسی صدر و چمران: عنوان كتابی است كه مرحوم علی حجتی كرمانی، تنظیم و گردآوری كرده و انتشارات قلم در سال 1364 به چاپ رسانده است. این كتاب دربردارنده تحلیلهای امام موسی صدر و شهید دكتر چمران درباره جنگهای داخلی لبنان است.
13- مسیره الامام السید موسی الصدر: مجموعهای دوازده جلدی است كه با كوشش دفتر مركزی تبلیغات جنبش امل در لبنان به چاپ رسیده است. جلد یك تا 9 كتاب، روزشمار وقایعی است كه از سال 1960 تا 1987 برای امام موسی صدر رخ داده است. جلد 10 شامل تفاسیر، جلد 11 شامل بحثهایی درباره عقاید اسلامی و جلد 12 دربردارنده بحثهایی درباره چگونگی سازماندهی، شكلگیری و ایدئولوژی حركت محرومان است. این مجموعه كاملترین مجموعهای است كه تا امروز درباره امام صدر به چاپ رسیده است.
14- كلمه سواء: عنوان همایشهایی است كه همه ساله مركز مطالعات و تحقیقات امام موسی صدر در لبنان برگزار میكند. این مركز مجموعه سخنرانیهای هر همایش را به همراه تصاویری از همان همایش، به چاپ رسانده است.
15- دراسات للحیاه و احادیث السحر: مجموعه دو جلدی تفسیرهای امام موسی صدر است. “دراسات للحیاه”، سلسله گفتارهای امام موسی صدر برای كادرهای امل است و “احادیث السحر”، مجموعه گفتارهای تفسیری ایشان است كه در سحرگاههای ماه رمضان، از رادیو لبنان پخش شده است. ناشر این كتاب مركز مطالعاتی تحقیقاتی امام موسی صدر در لبنان است.
16- المذهب الاقتصادی فی الاسلام: ترجمه نوشتهای از امام موسی صدر در نشریه «مكتب اسلام» است. موضوع این مقالات روش اقتصادی اسلام است. این كتاب با مقدمه و توضیحات مرحوم حجتالاسلام علی حجتی كرمانی بارها در ایران به چاپ رسیده بود و مركز مطالعاتی و تحقیقاتی امام موسی صدر در بیروت آن را به عربی ترجمه كرده و به چاپ رسانده است.