مریم مومنی :تابستان با روزهای آفتابیتر و بعدازظهرهای طولانی خماركنندهاش كسالتی را به همراه دارد كه شاید همه ما بهدنبال راه فراری میگردیم كه اگر كمیخوشاقبال باشیم و وقت و هزینهاش با تقویمها و جیبهایمان بخواند به سفر برویم. مسافرت، بیش از هر فصل دیگری به تابستان تعلق دارد. حتی سفرهای یكیدوروزه به محل خوش آبوهوایی بهدور از هیاهوی شهر و زندگی هرروزه بهنوعی مسافرت است. دلكندن از جاییكه در آن زندگی میكنیم و عزیمت به مكانی دیگر حتی اگر مدتش كوتاه باشد آداب و مقدماتی میخواهد. به كجا برویم؟ چگونه برویم؟ با چهكسی همسفر شویم؟ همه اینها سوالاتی هستند كه هربار كه آماده سفر میشویم از خودمان میپرسیم.
اما اگر كمیدقیقتر باشیم و نخواهیم مسافرت برایمان امری عادی باشد از همان لحظه قبل از حركت تا رسیدن به مقصد و حتی پس از آن ذهنمان درگیر سوالهایی شده و میشود كه شاید هیچ كتابی بهتر از «هنر سیر و سفر» آلن دوباتن به آن نپرداخته باشد. دوباتن نویسندهای انگلیسیست كه در باب موضوعاتی مینویسد كه شاید كمتر كسی با این نگاه دقیق و همهجانبه دربارهشان نوشته باشد. موضوعاتی كه بخشی از زندگی روزمره ما هستند و گاه آنقدر به آنها پرداختهایم و انجامشان دادهایم كه برایمان بعید است كه روش متفاوتی برای انجام آن به ذهنمان برسد. اما از بطن همین موضوعات بهظاهر معمولیست كه دوباتن مجموعهای را جلوی رویمان میگذارد كه مخلوط دلنشینی از ادبیات و تاریخ و اندیشه و هنر است. مجموعهای كه اگر حتی فرصتی برای مسافرت نداشته باشیم و تنها به خواندن كتاب بسنده كنیم میتوانیم خواننده-مسافری باشیم كه بهكمك راهنماهای مختلفی كه نویسنده در هر بخش كتاب به ما معرفی میكند به خواندن-دیدن مكانهای گوناگون برویم، دربارهشان بیاندیشیم و از بودن در آنجا لذت ببریم.
«هنر سیر و سفر» به جنبههای متنوع مسافرتكردن، از همان دلشوره اولیه قبل از آغاز سفر گرفته تا انگیزهها و مناظر و قدرت شاعرانه محلهای عبور (فرودگاهها، ایستگاههای قطار و پمپبنزینها) میپردازد. به اینكه واقعیتی كه انتظارمان را میكشد با آنچه در تصوراتمان از محلی كه هرگز ندیدهایمش متفاوت است. اینكه چطور بعضی از ما بهمانند شارل بودلر –شاعر فرانسوی- سفر میكنیم نه برای رسیدن به مقصد؛ بلكه برای هرچه دورترشدن از آنجاییكه هستیم. دوباتن برای ملموستركردن آنچه میخواهد بگوید و زمینیتركردن اندیشههای فلسفی-روانشناختیاش گاه از تجربههای شخصیاش مینویسد: «هرگاه در لندن احساس دلتنگی میكنم، اغلب با قطار با اتوبوس به فرودگاه هیترو میروم، و از نقطهای در راهروی ترمینال دو یا از طبقه بالای هتل رنسانس كه در حاشیه باند شمالی فرودگاه قرار دارد، از تماشای بیوقفه برخاستن و فرود هواپیماها آرامش خاطر مییابم.»
و بعد با چرخشی هنرمندانه نقاشیهای ادواردهاپر را به ما معرفی میكند و یكیدوتا از تصویرهایش را نشانمان میدهد: مردی كه در ایستگاه پمپبنزین خالی، تنها ایستاده یا زنان و مردانی كه در خلوت تنهاییشان قهوه مینوشند یا سر به زیر انداخته و كتاب میخوانند. آثارهاپر بهزعم دوباتن با آنكه حكایتگر تنهایی آدمهاست اما «علیرغم تلخیشان، نگاهكردن به آنها طعم تلخی در ذهن نمیگذارد، بلكه به بیننده امكان میدهد كه شاهد بازتابی از غم خود باشد و در نتیجه از وجود آن كمتر رنج ببرد.» دوباتن، كمیبعدتر از فلوبر-نویسنده فرانسوی- میگوید و شوقی كه برای دیدن شرق داشت. رویای دیدن و حسكردن جادوی شرق، این دنیای غریبمنظر، پررنگوبو و آشفته، غربیان بیشماری را شیفته خود كرده بود و فلوبر یكی از آنها بود كه در جوانی ارث پدریاش را خرج سفری به مصر میكند تا شرقی را كه در كتابها و سفرنامهها شرحش را خوانده بود از نزدیك مشاهده كند و در آن نفس بكشد.
دوباتن تقریباً در هر بخش از كتاب، از تجربهای شخصی سخن میگوید كه شخصیبودنش بهمعنای كماهمیتبودنش نیست. تقابل همین ماجراها و احساسات شخص نویسنده با مسافران مشهوری كه او در كتابش از آنها یاد میكند اغلب بسیار شبیه به تقابل همه ما بهعنوان آدمهای معمولی – و نه مشهور- ساكن قرن حاضر، با سیاحان و كاشفان گذشته است. آنهایی كه پیش از ما كشف كردهاند، راهنمای سیاحی و گردشگری نوشتهاند و ما در مسیر آنها سالها بعد قدم میگذاریم و كشف و شهودمان نه برای ارضای كنجكاوی دیگران، كه تنها برای افزودن به بینش شخصیمان است. و چهحیف كه این دفترچههای راهنمای گردشگری در كنار اطلاعات تاریخی و اجتماعی مفیدشان قضاوتی بر مكان دارند: جاذبههای سیاحتی یك شهر را ارزشگذاری میكنند و ما را وادار میكنند با عینك آنها مقصد را ببینیم و كشف كنیم.
«هنر سیر و سفر» كتابیست دقیق، موجز و عمیق كه درست به مانند سفری سیاحتی با شادابی نوشته شده و همین است كه در عین ژرفبودن مطالب از خواندن آن نهتنها نمیشود خسته شد بلكه لذتبخش هم خواهد بود. «هنر سیر و سفر» بهدرد مسافران میخورد، بهدرد آنهایی كه به سفر رفتهاند یا در آینده خواهند رفت یا حتی آنهایی كه بههردلیلی نمیتوانند به سفر بروند. دوباتن نویسنده است كه میتواند به شما لذت سفركردن را با خواندن كتابش بچشاند. به او اعتماد كنید.