طاهره رنجبر :در قرن بیستویكم كه تكنولوژی اطلاعات جهان را به دهكدهای كوچك تبدیل كرده است و هر اتفاق كوچك و بزرگی در گوشه و كنار جهان در چشم برهم زدنی در دسترس تمام مردم دنیا قرار میگیرد، در جنگلهای بكر آمازون هنوز قبایلی هستند كه از هیچ چیز این جهان خبر ندارند و در انزوای اسرارآمیزشان در اعماق جنگل به سبك نیاكان بسیاربسیار دورمان زندگی میكنند. مسئله تنها این نیست كه آنها از وجود ما بیخبرند بلكه ما نیز از بودن آنها چیز زیادی نمیدانیم و اینها همه از بركات جنگل سحرآمیز و ستودنی آمازون است. جنگل پربارانی كه طی 150 میلیون سال به صورت انبوه، بلند و دستنیافتنی تكامل یافته است. این جنگل است كه میگذارد هنوز مردمانی به دور از هیاهوی سرسامآور جهان امروز، در آرامش و سكوت هزاران سال پیش روز را شب كنند.
تنها در بخش برزیلی آمازون 20 میلیون نفر كه متعلق به 400 گروه بومی مختلفاند در شهرها و روستاها زندگی میكنند و هنوز قبایلی بومی در اعماق جنگل هستند كه تقریبا هیچ تماس مستمری با دنیای بیرون ندارند. تا پیش از صنعتی شدن و در واقع تخریب جهان، قبایل بومی بیشماری در جنگلهای پرباران آمازون زندگی میكردند كه تاكنون اكثر آنها در اثر استعمار، بیماری، بیگاری، فقر، جنگ و از همه مهمتر نابودی زیستگاهشان یا به كلی نابود شدهاند یا انسجام قبیلهایشان را از دست دادهاند.
جنگلهای پرباران كه هزاران سال پناهگاه امنی برای این مردمان بوده و آنها تمامی نیازهای زندگیشان را از آن تامین میكردند، در اثر فعالیتهایی نظیر كشاورزی و دامداری در اراضی جنگلی و اقدامات غیرقانونی دلالان گیاهان دارویی، چوببرها و قاچاقچیان منابع معدنی و زیستی به شدت آسیب دیده است. اندك جمعیتهای باقیمانده نیز آینده روشنی در چشمانداز پیشرو نمیبینند زیرا نابودی فاجعهبار جنگل همچنان به سرعت ادامه دارد و از سوی دیگر شكننده بودن اكوسیستم جنگل پرباران به خاطر پیچیدگی و درهم تنیدگی بیش از حد اجزای آن، امیدها و تلاش برای احیای جنگل را كمرنگ میكند. در واقع جنگل پرباران بر روی كویر مرطوبی كه عمده خاك آن از نوع خاكهای استوایی زرد و قرمز اسیدی و تقریبا تهی از مواد غذایی است، روییده است.
با وجود این و با تمام تخریبهایی كه در جنگل آمازون صورت گرفته، هنوز بیش از 200 جمعیت بومی بسیار متفاوت در جنگلهای آمازون زندگی میكنند. آنها به قدری با هم فرق دارند كه به 180 زبان مختلف سخن میگویند و هر كدامشان میراث فرهنگی مخصوص به خود را دارند.
بررسیهای زبانشناختی نشان داده است كه این زبانها به 30 خانواده مختلف تعلق دارند. این تنوع شگفتانگیز زبانها حاكی از تنوع فرهنگی بسیار زیاد مردم این منطقه است كه میتوان آن را با تنوع زیستی گیاهان و جانوران آمازون قابل قیاس دانست.
برخی از قبایل آمازون هر سال در ژوئیه یا اوت برای برپایی جشن بسیار بزرگی به نام «كوآرپ» گرد هم میآیند و در این گردهمایی یاد و خاطره از دست رفتگانشان را گرامی میدارند. در این مراسم بزرگ رقصها، آیینها، موسیقی، بازیها و غذاهای بومی به نمایش گذاشته میشود. چنانچه رهبران قبایل اجازه دهند، غریبهها نیز میتوانند در جایی كه مزاحمتی ایجاد نكنند، به تماشای این مراسم بنشینند. اینها مربوط به قبایلی است كه اگرچه در جنگل زندگی میكنند اما با یكدیگر و گاهگداری با دنیای بیرون از جنگل ارتباط دارند. اما هنوز دستكم 50 گروه بومی ساكن آمازون، هیچ ارتباط منظمی با جهان بیرون و حتی با سایر قبایل ندارند و كاملا خود را از بقیه دور نگاه میدارند.
خطمشی سیاسی دولت برزیل نیز این است كه این قبایل همانطور كه خودشان میخواهند به حال خود گذاشته شوند. این قبایل عمدتا در اثر فشارهای خارجی مجبور شدهاند كه هرچه بیشتر به اعماق جنگل و مكانهای دستنیافتنی پناه ببرند، بنابراین اطلاعات چندانی درباره آنها وجود ندارد. برای توقف این روند، پیشنهاد شده است كه منطقه حفاظت شده بومیان در نظر گرفته شود تا آنها مجبور نباشند بیش از این به مناطق پرت افتاده جنگل مهاجرت كنند. آنچه تا حدی باعث امیدواری نسبت به آینده این جمعیتهای بومی شده، افزایش اندكی در تعداد آنهاست. همین كه این جمعیتها پس از پنج قرن تخریب همچنان در سرزمینهای مرزبندیشدهشان باقی ماندهاند و اخیرا هم اندكی بر جمعیتشان افزوده شده، بسیار شگفتانگیز و امیدواركننده است.
قبایل بومی آمازون، سازمانهای اجتماعی متفاوتی دارند؛ برخی از گروهها چادرنشیناند. بنابراین یك جا نمیمانند و دائما محل سكونتشان را تغییر میدهند. برخی قبایل نیز یكجانشین هستند و اكنون قرنهاست كه نسلدرنسل در همان محل اجدادیشان زندگی میكنند. اندازه جمعیت گروههای مختلف نیز بسیار متفاوت است. برخی تنها 200 نفر و معدودی حتی تا 30 هزار نفر جمعیت دارند. در شمال غربی جنگل پرباران آمازون، 22 گروه قومی متفاوت وجود دارد كه همگی در منطقهای كه متعلق به سه كشور برزیل، كلمبیا و ونزوئلاست، ساكن هستند. این اقوام با اینكه همگی در این محدوده زندگی میكنند، هر كدام زبان مخصوص به خودشان را دارند و تفاوت زبان آنها با یكدیگر به اندازهای است كه در تقسیمبندیهای زبانشناختی در سه خانواده مختلف قرار میگیرند. اما بهرغم تفاوتهای زبانی، این اقوام از طریق شبكه گسترده ازدواجها، آیینها، جشنها و دادوستدها با یكدیگر پیوند نزدیكی دارند. مجموع جمعیت این اقوام به 65 هزار نفر میرسد.
در منطقه آلتوزینگو در ایالت ماتوگروسو برزیل نیز 14 قبیله دیگر زندگی میكنند كه 10 تای آنها با داشتن زبانهای مختلف با یكدیگر در ارتباطاند اما 4 تای باقیمانده تفاوت بسیاری با سایر قبیلهها داشته و ارتباط چندانی با بیرون ندارند. به غیر از اینها گروههای بزرگ دیگری نیز در جنگلهای پرباران آمازون زندگی میكنند كه شمارشان از 50 گروه بیشتر است و اگرچه كاملا منزوی نیستند اما تماس زیادی هم با غریبهها ندارند و اگرچه جمعیتشان اندكی افزایش یافته اما همچنان در خطر انقراضاند. در اعماق انبوه آمازون نیز احتمالا هنوز قبایل كاملا ناشناختهای زندگی میكنند كه نه ما از آنها خبر داریم و نه آنها از ما. آنها در دنیای دیگری زندگی میكنند.