مریم افشنگ : «كشتیگیر»، فیلمی كه برنده شیر طلایی شد، آخرین فیلم اكرانشده در «جشنواره ونیز» بود. این فیلم داستان مرد كشتیگیری است كه تن به بازنشستگی اجباری میدهد و دچار رابطهای عاطفی میشود. بازی «میكی رورك» هنوز در صدر بحثهای روزنامههای ایتالیایی است. این بازیگر مورد ستایش منتقدان سینمایی قرار گرفت و بهعنوان یكی از شانسهای دریافت اسكار آینده نام برده شد و بسیاری بر این باور بودند كه اهدای شیر طلایی به كارگردان «كشتیگیر» شانس گرفتن «كاپ ولپی» را برای بهترین هنرپیشه از «رورك» گرفت. تا قبل از اكران فیلم «كشتیگیر»، منتقدان و مطبوعات سینما معتقد بودند سه فیلم بیش از همه شانس دریافت شیر طلایی این دوره را دارند.
«پونیو بر صخره»، فیلم كارتونی استاد انیمشن ژاپن، «هایائو میازاكی»، یكی از فیلمهایی بود كه منتقدان یكپارچه آن را ستودند و متفقالقول بودند كه مستحق دریافت شیر طلایی است. «سرزمین مردان سرخ» [یا بهعنوان انگلیسیاش: پرندهبینها] ساخته كارگردان ایتالیایی «ماركو بكیز» و «وگاس: براساس یك داستان واقعی» اثر «امیر نادری» فیلمساز ایرانی مقیم نیویورك نیز از فیلمهای مورد پسند منتقدان بودند.
«ماركو بكیز» در فیلم «سرزمین مردان سرخ» داستان به حاشیه رانده شدن مردان سرخپوست و بومیان جنگل آمازون را در ماتاگروسوی برزیل با اشغال زمینهایشان توسط زمینداران سفیدپوست به تصویر كشیده است.
«وگاس: بر اساس یك داستان واقعی» پنجمین فیلم بلند «امیر نادری»، پس از خروج از ایران و اقامت در نیویورك است. نادری كه در فیلمهای آمریكاییاش اكثراً روایتی از محل زندگیاش نیویورك را روی پرده سینما برده بود، اینبار این ابرشهر را ترك میكند و به «لاس وگاس» میرود. بر خلاف تصور همگان از لاس وگاس، شهری كه به تفریح و خوشگذرانی و آدمهایی كه بیوقفه پولشان را خرج میكنند معروف شده است، دوربین «امیر نادری» به حاشیه این شهر پر زرقوبرق رفته و زندگی واقعی خانواده فقیری را همراه با فرزندشان به تصویر كشیده است.
پس از اكران مطبوعاتی فیلم، اهالی رسانهها دقایق زیادی برای تازهترین ساخته «امیر نادری» دست زدند و او را تشویق كردند، امری كه به ندرت در اكرانهای مطبوعاتی اتفاق میافتد. به طوری كه «كوریره دلا سرا»، پرتیراژترین روزنامه ایتالیا، ضمن تقدیر و ستایش از فیلم نوشت «با در نظر گرفتن سلیقه رئیس هیات داوران، كارگردان آلمانی ویم وندرس، بعید نیست شیر طلایی نصیب كارگردان ایرانی/ آمریكایی شود.»
از سوی دیگر روزنامه «ایل مانیفستو»، كه یك روزنامه چپگرای ایتالیایی است، در مطلب مفصلی تحت عنوان «دردسر پول، واقعیتی كه امیر نادری آن را به تصویر كشیده است» مینویسد: «امیر نادری یكی از نامهای ویژه و مخصوص این دوره جشنواره ونیز بود كه تاكنون در این جزیره برگزیده نشده، گرچه او در ایتالیا به دلیل حضورش در جشنواره فیلم تورین و همچنین در برنامه تلویزیونی «خارج از ساعت» كارگردان شناختهشدهای است. فیلم «وگاس: بر اساس یك داستان واقعی»، در میان بهترین فیلمهای نمایش دادهشده در ونیز فیلمی غافلگیركننده است، فیلمی دیجیتال كه با بودجهای اندك ساخته شده است.»
در نهایت اگرچه فیلم «امیر نادری» در فهرست جوایز اصلی گنجانده نشده بود، ولی توانست دو جایزه بخشهای جانبی، از جمله جایزه «سازمان جهانی كاتولیكها برای اطلاعرسانی» و همچنین جایزه «بنیاد ایتالیایی سینمای آینده» را به دست آورد. فیلم «خداحافظ سولو» ساخته «رامین بحرانی»، فیلمساز جوان ایرانیتبار مقیم نیویورك نیز توانست جایزه «فیپرشی» را برای بهترین فیلم در بخش «افقها» به دست آورد. این جایزه مربوط به انجمن بینالمللی منتقدان و نویسندگان سینمایی است كه در ژوئن 1930 در پاریس پایه گذاری شد. فیلم «خداحافظ سولو»، داستان «سولو»، راننده تاكسی اهل سنگال است كه در كارولینای شمالی، محل تولد «رامین بحرانی»، كارگردان فیلم كار میكند. «سولو» در این فیلم تحسینشده «ویلیام»، پیرمردی را كه قصد خودكشی دارد، به كوهستان میبرد و در طول راه سعی بر این دارد كه او را از تصمیماش منصرف كند.
امسال یازده فیلم ایتالیایی هم در بخشهای اصلی جشنواره ونیز شركت داشتند كه چهار فیلم از «پوپی آواتی»، «ماركو بكیس»، «پاپی كورسیماتو» ایتالیایی و «فرزان اوُزپِتِك»، كارگردان تركتبارِ ایتالیایی به بخش مسابقه فرستاده شده بودند. طبق قانون بیینال [دوسالانه] ونیز، ایتالیا فقط میتواند سه فیلم را به بخش مسابقه بفرستد. امسال میزان فیلمهای ایتالیایی و كیفیت آنها آنقدر بالا بود كه مدیر جشنواره، «ماركو مولر»، از رئیس بیینال تقاضا كرد كه استثنائاً امسال قانون را عوض كنند و به جای سه فیلم، چهار فیلم از ایتالیا را در بخش مسابقه بگذارند.
از سوی دیگر، پس از سالها ركود و خاموشی، امسال سینمای ایتالیا توانست در جشنواره كن بدرخشد. «ماتئو گارونه» برای فیلم «گومورا» جایزه بزرگ جشنواره كن را گرفت و «پائولو سورنتینو» برای فیلم «ستاره» جایزه ویژه هیات داوران این جشنواره را با خود به خانه آورد. این جوایز نور امیدی برای سینمای رو به افول ایتالیا بودند. حضور 4 فیلم در بخش مسابقه و تعداد زیادی فیلم در بخشهای دیگر از سویی رقابت را برای دیگر فیلمها سخت میكرد و از سوی دیگر امیدی بود كه فیلمسازان ایتالیایی بتوانند جوایز متعددی را از آن خود كنند.
در بین چهار فیلم ایتالیایی در بخش مسابقه، فقط «سیلویو اورلاندو» به خاطر بازی در فیلم «پدر جواننا» ساخته «پوپی آواتی» به عنوان بهترین بازیگر نقش اول مرد موفق به دریافت «كاپ ولپی»، و در واقع یكی از جوایز اصلی جشنواره شد. این فیلم رابطه پدر و دختری را به تصویر كشیده است و دختر فیلم، در آستانه بلوغ به سر میبرد. خودآگاه یا ناخودآگاه، «ویم وندرس»، رئیس هیأت داوران جشنواره ونیز، زمانیكه «كاپ ولپی» را به «اورلاندو» اهدا میكرد، گاف بزرگی هم داد و گفت «قواعد باید عوض شوند.»
البته بعد آن گاف را تصحیح كرد و گفت «آن چیزی كه من گفتم، به این معنی است كه براساس قوانین جشنواره ونیز، وقتی به بازیگر جایزه میدهید، نمیتوانید به كارگردان آن فیلم هم جایزه بدهید. خیلی متاسفم پوپی!» (منظور وندرس، «پوپی آواتی» كارگردان فیلم «پدر جواننا» بود.) «وندرس» در ادامه سخنانش باز هم تاكید كرد كه «قوانین باید عوض شوند چون واقعاً خیلی حیف است كه نمیشود به یك فیلم دو جایزه داد.»
البته بسیاری از منتقدان از سخنان «ویم وندرس» اینطور برداشت كردند كه با توجه به بازی درخشان «میكی رورك» در فیلم «كشتیگیر»، ساخته «دارن آرونوفسكی»، شاید منظور رئیس هیات داوران ابراز تاسف برای این بازیگر باشد كه به خاطر اهدای شیر طلایی به كارگردان فیلم، از گرفتن كاپ ولپی و جایزه بهترین بازیگر محروم شده است.
«سیلویو اورلاندو» نیز بلافاصله بعد از دریافت جایزه در مقابل خبرنگاران، با «والریا گولینو»، یكی از اعضای ایتالیایی هیات داوران شوخی كرد و خطاب به او گفت «متشكرم والریا! میدانم كه این تو بودهای كه داوران را فریب دادهای!» و سپس رو به خبرنگاران كرد و گفت «من دیگر هیچ توضیحی ندارم!» «كاپ ولپی» برای بهترین بازیگر زن نیز به دستان «دومنیك بلانشِ» فرانسوی، برای بازی در فیلم «دیگری» سپرده شد. «شیر آینده»، یا درواقع جایزه «اولین فیلم»، به «جانی دی گرگوریو»، برای ساخت فیلم «ناهار تعطیلات آگوست» در بخش هفته منتقدان تعلق گرفت.
بنا بر سنت جشنواره ونیز، این جایزه همیشه متعلق به كارگردانان جوان آسیایی یا آفریقایی بوده و این برای اولین بار است كه یك كارگردان ایتالیایی شصتساله توانسته این جایزه را به دست آورد. «عبدالطیف كشیشه»، كارگردان سرشناس سینمای تونس و از اعضای هیات داوران در مراسم اختتامیه، در حالیكه جایزه را به «دی گریگوریو» اهدا میكرد، با حالتی بغضآلود به حاضران گفت «این فیلم برای ما مثل نسیم جوانی بود و ما به شدت تحت تاثیر عشق او به چیزهای كوچك ولی با اهمیت زندگی قرار گرفتیم.» سال گذشته فیلم «راز بذر» ساخته «كشیشه» توانسته بود جایزه ویژه هیات داوران ونیز را از آن خود كند.
«سرباز كاغذی» ساخته «آلكسی جرمان جونیور» روسی نیز نهتنها برنده شیر نقرهای ونیز برای بهترین كارگردانی شد، بلكه جایزه بهترین فیلمبرداری را هم از آن خود كرد. جایزه ویژه هیات داوران این جشنواره به «هایله گریما»، كارگردان اهل اتیوپی برای فیلم «تزا» تعلق گرفت. از سوی دیگر، شیر طلایی ویژه نصیب كارگردان آلمانی، «ورنر شروتر» شد كه با فیلم «امشب» به ونیز آمده بود. «جنیفر لارنس»، بازیگر جوان آمریكایی نیز موفق به دریافت جایزه «مارچلو ماستریانی» [بازیگر سرشناس و ستاره بینالمللی سینمای ایتالیا] به عنوان بهترین بازیگر جوان برای نقشآفرینی در فیلم «دشت سوزان» به كارگردانی «گییرمو آریاگا» كارگردان مكزیكی شد.
«آریاگا» كه رماننویس مشهوری است و در دانشگاههای مكزیك استاد رشته ادبیات است، پیش از این به خاطر همكاری با «الخاندرو گونسالس ایناریتو» فیلمساز معروف و جوان مكزیكی در فیلمهای «عشق سگی/ آمورس پروس»، «۲۱ گرم» و «بابل» شهرت فراوانی كسب كرده است. «گییرمو آریاگا» برای فیلم «بابل» نامزد اسكار بهترین فیلمنامه شده بود. «آریاگا» در خلق داستان فیلم «دشت سوزان»، كه نخستین تجربه كارگردانی او است، از چندین شخصیت در چندین نقطه پراكنده در آمریكا و مكزیك استفاده كرده است. این فیلم نیز یكی از امیدهای منتقدان برای دریافت شیر طلایی ونیز بود، هرچند منتقدانی دیگر آن را داستانی گیجكننده دانسته بودند.
«شیر طلایی یك عمر فعالیت هنری» شصت و پنجمین جشنواره ونیز هم به «ارمانو اولمی»كارگردان 76 ساله ایتالیایی و یكی از چهرههای سرشناس سینمای این كشور تقدیم شد. «اولمی» در سال ۱۹۸۸ برای فیلم «افسانه دائمالخمر قابل احترام» برنده شیر طلایی بهترین فیلم ونیز شده بود. او همچنین در سال ۱۹۷۸ جایزه «نخل طلا»ی بهترین فیلم جشنواره كن را برای فیلم «درختی با كندههای چوبی» از آن خود كرده است. این كارگردان همچنین در سال 2005 میلادی به همراه «كن لوچ» كارگردان سرشناس انگلیسی و «عباس كیارستمی» كارگردان مشهور ایران، فیلم «بلیتها» را بهطور مشترك روی پرده سینماها بردند.
در شصت و پنجمین جشنواره سینمایی «ونیز»، از «یوسف شاهین» فیلمساز فقید مصری هم كه در 27 ژوئیه امسال درگذشت، تقدیر به عمل آمد. «شاهین» در سال ۱۹۹۷ میلادی با فیلم «سرنوشت» در بخش مسابقه جشنواره سینمایی «كن» حضور داشت و به مناسبت پنجاهمین سالگرد برگزاری آن جشنواره، جایزه یك عمر دستاورد هنری را از آن خود كرد. فیلم «قاهره: ایستگاه مركزی» محصول سال 1958 از این كارگردان، در روزهای نخستین این جشنواره به نمایش درآمد.
«كسنیا راپوپورت» هنرپیشه جوان روسی به عنوان مجری مراسم افتتاحیه و اختتامیه حضور داشت. به گفته مطبوعات ایتالیایی در مراسم بدون سروصدای اختتامیه، «راپوپورت» به عنوان شیكترین میهمان و «ویم وندرس» كارگردان آلمانی و رئیس هیات داوران، به عنوان بدلباسترین میهمان حضور داشتند. بعضی مطبوعات ایتالیا، لباسهای «وندرس» را به لباسهای ماموران ژاندارمری تشبیه كردند و بعضی دیگر مدل لباس پوشیدن او را «مافیایی» خواندند! «ویم وندرس» در پایان مراسم اختتامیه، در جمع خبرنگاران، از تنش بین داوران سخن گفت و اعلام كرد كه «در بین ما هستند داورانی كه از نتایج اعلام شده چندان خشنود بهنظر نمیرسند.» و در آخر نیز اضافه كرد «دیگر هیچوقت در زندگیام حاضر نیستم در هیات داوران جشنوارهای قرار بگیرم.»
ورود فیلمهایی با موضوعات سیاسی و اجتماعی از دهه هفتاد در جشنواره «ونیز» آغاز شد و در سالهای اخیر به اوج رسید. به عنوان مثال میتوان به جشنواره سال گذشته اشاره كرد كه تمركز تعداد زیادی از فیلمهای حاضر در آن، جنگ و بحران در عراق پس از سقوط به دست آمریكا بودند. امسال نیز بسیاری از فیلمهای بخشهای اصلی جشنواره تمركز خود را بر سوژههای سیاسی و اجتماعی گذاشته بودند. جنگ عراق و افغانستان و بحرانهای ناشی از آن، فقر و فلاكت در ویتنام، كودكان خیابانی در رومانی و مسائلی از این قبیل، همگی دستمایه فیلمهای كارگردانان حاضر در این دوره از جشنواره «ونیز» بودند.
جشنواره فیلم «ونیز»، قدیمیترین جشنواره بینالمللی سینمایی جهان است كه نخستین بار در سال ۱۹۳۲ برگزار شد. این جشنواره در زمان جنگ جهانی دوم به دلیل بحرانهای ناشی از جنگ چند سالی دچار وقفه گردید. جشنواره «ونیز» در كنار جشنوارههایی چون «كن»، «برلین» و «لوكارنو» از مهمترین رخدادهای سالانه سینمای جهان به شمار میآید.
جزیره «لیدو» محل برگزاری جشنواره، پس از ده روز پرتلاطم و پُر رفت و آمد، دوباره به حالت عادی خود بازگشت. ده روز تمام، ستارگان و كارگردانان حاضر در جشنواره، از روی فرش قرمزی كه از هتل «اكسلسیور» (محل اقامت میهمانان جشنواره) تا كاخ جشنواره پهن شده بود، در میان سیل مشتاقان سینما و مجسمه شیرهای طلایی شصت و پنج سال جشن سینمایی در «ونیز»، در حال رفت و آمد بودند. بسیاری از جوانان و علاقهمندان به سینما از ساعات اولیه روز تا ساعات پایانی شب در انتظار دیدن هنرپیشگان محبوبشان، یا دستكم گرفتن امضا از آنها در كنار فرش قرمز جشنواره در انتظار مینشستند.
شصت و پنجمین جشنواره سینمایی ونیز در حالی به پایان رسید كه ایتالیا خود را آماده برگزاری سومین جشنواره سینمایی «رُم» میكند.
برگزیدگان ونیز 2008
جایزه شیر طلایی: كشتیگیر، ساخته دارن آرونوفسكی [آمریكا]
جایزه شیر نقرهای برای بهترین كارگردانی: الكسی ژرمن جونیور، كارگردان فیلم سرباز كاغذی [روسیه]
جایزه ویژه هیات داوری: تزا ساخته هیل جریما [اتیوپی]
جایزه بهترین بازیگر مرد: سیلویو اورلاندو، بازیگر فیلم پدر جواننا [ایتالیا]
جایزه بهترین بازیگر زن: دومینیك بلان، بازیگر فیلم شاگرد [فرانسه]
جایزه مارچلو ماسترویانی برای بهترین بازیگر مرد یا زن جوان: جنیفر لارنس برای فیلم دشت سوزان [آمریكا]
جایزه شیر ویژه: ورنر شروتر
جایزه لویجی دی لارنتیس برای بهترین فیلم اول یك كارگردان: فیلم شام فراگوستو، ساخته جانی دی گرگوریو [ایتالیا]