مهدی نوروزیان :نوزدهمین همایش بانكداری بدون ربا كه روز نهم شهریورماه برگزار شد حاشیههایی مهمتر ازمتن داشت.چه از برگزاری روز همایش كه مصادف با اولین سال حضور مظاهری در بانك مركزی بود،پوستر همایش كه با قرار دادن یك اسكناس 20 تومانی دركنار اسكناس 2 هزار تومانی از حذف سه صفر دفاع كرده بود تا سخنرانی علی اكبر ناطق نوری به عنوان سخنران ویژه و درمقام رئیس دفتر بازرسی مقام معظم رهبری كه نقطه اوج همایش بود و چه از مراسم اختتامیه كه محملی برای واگویهای رنج رفته بر نظام بانكی شد.
تمامی اینها دست به دست هم داد تا جذابیتهای حاشیه همایش نوزدهم بر متن آن بچربد. افتتاح نوزدهمین همایش بانكداری بدون ربا با سخنان علی اكبر ناطق نوری یك اتفاق تازه در تاریخ 19 ساله برگزاری همایش بود. در طول ادوار گذشته سخنران افتتاحیه همایش وزیر اقتصاد بود اما در نوزدهمین همایش، وقتی مجری همایش، علیاكبر ناطقنوری را برای سخنرانی دعوت كردبرای بسیاری سوال بود كه چراهمایش نوزدهم با ایراد سخن یك شخصیت سیاسی افتتاح میشود. رئیس دفتر بازرسی مقام معظم رهبری به چهار محور در سخنرانی خود اشاره كرد محورهایی كه در هنگام بیان، حاضران را در جای خود میخ كوب كرد.شگفتی حاضران از زمانی نمود یافت كه نطق ناطق به نقد بنگاههای زودبازده باز شد طرحی كه متولی آن محمد جهرمیوزیر كار دولت نهم و یكی از چهرهای وابسته به اصولگرای سنتی است.ا
ما ریشسفید سنتیان اصولگرا آن چنان بر طرح بنگاههای زود بازده تاخت كه حاضران در سالن همایش علوم بانكداری در سكوت كامل به او خیره شده بودند.سخنان ناطق در نقد بنگاههای زودبازده با بازگشتی به گذشته همراه بود:”طرح ضربتی اشتغال”ناطق با معطوف كردن ذهنها به سوی آن طرح اینگونه سخن آغاز كرد: . دو سه سال قبل گفتم اگر این طور بخواهیم ادامه دهیم یك سال و نیم دیگر بانكها ورشكسته میشوند.اما گفتند: چطور؟ گفتم”زمانی كه در دوره ریاستجمهوری آقای خاتمی از اعطای تسهیلات 3 میلیون تومانی سخن به میان آمد و 900 میلیارد تومان تسهیلات در قالب این طرح به منظور اشتغالزایی پرداختند، به بزرگی گفتم: این مبلغ با این روش موجب اشتغالزایی نمیشود و هدر میرود و تاكید كردم دادن پول دست مردم كه اشتغال ایجاد نمیكند.آن بزرگوار گفت: آقای ناطق نوری این افراد كارشناس هستند و مسائل اقتصادی را درك كرده و پس از كار كارشناسی اقدام به اعطای این تسهیلات كردهاند.
اما در پاسخ به ایشان یادآور شدم اگر این آقایان كارشناس اقتصادی هستند من كف بازار بزرگ شدم و یقین دارم این پول ایجاد اشتغال نمیكند.برادرزاده،خواهرزاده و.. را به عنوان كارگر جدید معرفی میكنند تا تسهیلات بگیرند یا اینكه از فلكه صادقیه تا میدان اعدام آدم جمع میكنند وجای كارگر معرفی میكنند.”نقد گذشته البته به معنای تایید شرایط فعلی نبود زیرا به اعتقاد حاضران، بازگشت به عقب سخنران مقدمهای برای نقد شرایط موجود بود.ناطق بلافاصله بعد از این سخنان انگشت بر روی پرداخت تسهیلات از سوی بانكها گذاشت و گفت: “هر كجا آقایان كم میآوردند، زود حواله میآورند به سیستم بانكی و تسهیلات تكلیفی، بدون این كه توجه كنند این پول مردم است و بانكها مسوولیت خاصی دارند به منابع بانكها نباید نگاه قلكی داشت در دوره ریاست در مجلس بارها شاهد بودم كه بدون توجه به استقامت و بنیه مالی بانكها درصدد تامین كمبودها از پیكره سیستم بانكی بودند، نمایندگان هر كدام به دنبال رفع مشكلات منطقه خود بودند و فشار تسهیلات تكلیفی به بانكها تحمیل میشد”رئیس دفتر بازرسی مقام معظم رهبری به این نقطه كه رسید كنه كلامش را برای بیان مخاطبان بیان كرد:”
اشتغال با پول دادن به مردم ایجاد نمیشود و كارآمدترین بنگاهها لزوما زودبازدهترین و كوچكترین آنها نیست.ایجاد این بنگاهها به افزایش اشتغال منجر نمیشود بلكه با تقویت تولید از طریق بنگاههای كارآمد حاصل میشود و تشخیص كارآمدی بنگاهها بر عهده نظام بانكی كشور است”.كنایه ناطق از این بخش از سخنان خود به كسانی بود كه تلاش دارند مرجع تعیین تسهیلات بانكی را كارگروههای اشتغال استانی كنند تلاشی كه گرچه مدتی به بار نشست اما با ترفند مظاهری رشتههای بافته شده آنان با ابلاغ بسته سیاستی- نظارتی پنبه شد.رئیس مجلس چهارم و پنجم با تاكید بر مرجعیت بانك مركزی این تلاشها را زیر سوال برد تا برای یكی از معدود دفعات در سه سال گذشته یكی از بزرگان اصولگرا آشكارا در مقابل سیاستهای خودمعیار برخی از عناصر سیاسی تازه وارد به اقتصاد دردولت نهم بایستد.
انتقادهای ناطق محدود به این مسائل نماند او پا را فراتر گذاشت و به نكاتی اشاره كرد كه شاید در این فضا فقط از زبان ناطق نوری میتوانست بیان شود.ناطق واگذاریهای اخیر را كه دولت به آن مفتخرو مدعی است انجام آن در راستای اجرای اصل 44 است هدف گرفت به صراحت گفت: “من در زمینه خصوصی سازی دولت،اهداف سیاستهای كلی اصل ٤٤ قانون اساسی و سند چشم انداز ٢٠ ساله كشور حرف خودم را دارم ونظر تندی هم دارم كه شاید برای بسیاری از دوستان قابل توجه باشد: یكی این كه حرف، خوب میزنیم و الی ماشاء الله سخنران كم نداریم و دیگر این كه الیماشاء الله خوب مینویسیم روزی به ریاست مجمع تشخیص مصلحت عرض كردم با این روندی كه من میبینم، اهداف سند چشم انداز محقق نمیشود در پاسخ به سوال آقایهاشمی مبنی بر اینكه چرا شما به اجرای سندهای بالادستی بدبین هستید؟
گفتم: وقتی آدمها این ور میز هستند تا آن ور میز، نظرشان عوض میشود و وقتی مسوول هستند، بسته و دولتی فكر میكنند و آزاد فكر نمیكنند و باید فرهنگ، فكر و باورها عوض شود اما قائلم این باورها عوض نشده است : آمدهاند در بورس خصوصی سازی راه انداختهاند و اعلام میكنند كه سهام فلان كارخانه در پنج دقیقه به فروش رسید وقتی جویا میشوید، میبینید یك دستگاه عمومی مانند صندوق بازنشستگی سازمان تامین اجتماعی آن هم از بودجه عمومی سهام را خریداری كرده است. در واقع این واگذاری انتقال سهام آشكار دولت به بخش پنهان دولت است و به معنای واقعی كلمه حضور بخش خصوصی نیست.پایان سخنان علیاكبر ناطق نوری با تشویق گسترده وی از سوی مدیران بانكی همراه بود چه بسا كه سخنان اوحرف دل آنان بود.شاید برای آنانی كه حضور ناطق در ابتدا سوالبرانگیز بود پایان سخنرانی به تمامیسوالات پاسخ داده بود.
نام ناطق نوری دو روز به آغاز همایش به كنداكتور برنامه اضافه میشود و او به دعوت شخص طهماسب مظاهری به همایش میآید حضور ناطق نوری با عنوان رئیس دفتر بازرسی مقام معظم رهبری و یكی از نزدیكان به رهبری یك معنا میتوانست داشته باشد نظام بانكی ایران در آستانه رسیدن به110سالگی به دنبال حامیدر اركان حاكمیت میگشت حامیكه به واسطه مقبولیت در نزد شخصیتهای با نفوذ نظام بتواند آنان را از زیر فشار دستوری افراد حاضر در مراكز تصمیم گیری برهاند.به گمان آنان ناطق بهترین گزینه است وانصاف حكم میكند این انتخاب را تایید كرد،او سخنان خود را بیپروا و بدون پیچیدن آن در لفافه رایج سپهر سیاست ایران گفت و پس از اتمام آنان خوش و بشی با حاضران در همایش از جمله شمس الدین حسینی وزیر اقتصاد دولت نهم كردوسالن همایش را ترك گفت تا همایش از آن لحظه به بعد به سیاق سنوات قبل دنبال شود.بعد از سخنان شور انگیز ناطق، تریبون در اختیار شمس الدین حسینی وزیر امور اقتصادی قرار گرفت تا در اولین تجربه خود به عنوان وزیر اقتصاد در همایش بانكداری بدون ربا سخن بگوید.
بازار-دولت جانشین دولت بازار
حسینی همایش بانكداری اسلامیرا با طرح تحول اقتصادی كه دبیری آن را بر عهده دارد پیوند داد و گفت: همایش بانكداری اسلامییك مفهوم معنوی را رقم میزند و این همایش در شرایطی برگزار شده كه قریب به یك ماه پیش بحث طرح تحولات اقتصادی و قانون اجرای سیاستهای كلی اصل 44 ابلاغ شده است. مهمترین پیام قانون اجرای سیاستهای اصل 44 كاهش و محدود شدن بخش دولت از تصدی بازار (دولت بازار) به بخش خصوصی و تعاونی (بازار دولت) است كه انتقال دولت بازار به بازار دولت بسیار مهم است. حسینی با بیان اینكه سیستم بانكی از دولت بازار باید به بازار دولت تبدیل شود، گفت: با این تغییر نقش بخش خصوصی در سیستم بانكی افزایش پیدا میكند و این مساله در حالی است كه در حال حاضر فعالیت بخش خصوصی و انگیزه سود و فعالیت دولت با مقولههای اجتماعی گره خورده است.
حسینی به حاضران یك خبر داد: واگذاری بانكها هم اكنون در دستور كار است و بزودی سرمایه آنها برای عرضه وارد بورس خواهد شد.خبری كه البته سه سال است مسولان دولت نهم وعده آن را میدهند اما در پایان سال به سال بعد حواله میشود.پس از حسینی باید رئیس كل بانك مركزی سخن گفت اما مظاهری وقت خود را به دیگر مهمانان داد تا خود در مراسم اختتامیه سخن بگوید.
تعریف پول
سخنران سوم آیتالله محمد موسوی بجنوردی بود كه با ذكر خاطرهای خواستارروشن شدن تعریف پول شد او به سالهای 61 بازگشت و گفت:اوایل سال 61 در شورای عالی قضایی، مرحوم نوربخش طی نامهای از حضرت امام (ره) خواست كه دادگاههای قضایی جریمه تادیه دیون را شامل مجازات نمیدانند كه امام راحل دستور پیگیری صادر فرمودند.
مسوولیت پیگیری به من واگذار شد و چهار راه برای این مشكل مطرح شد كه همگی آنها وابسته به تعریف پول است. ما اساسا دو نوع ماهیت ذاتی و ماهیت اعتباری داریم. ماهیت ذاتی در مورد كالاها مطرح است ولی در مورد پول باید متوجه باشیم كه پول ماهیت اعتباری دارد و صرفا نشانه توانایی و قدرت خرید است.
اسكناس نشانه قدرت خرید دارنده آن است بنابراین از آنجایی كه قرض تملیك عین عوض واقعی در زمان است، اگر در زمان حاضر پولی به شما قرض داده شود در زمان بازگرداندن باید قدرت خرید همان میزان برگردانده شود نه عین همان پول. بنابراین تعریف، تورم به عنوان عملی كه كاهنده قدرت خرید است، باید در قرض و بازپرداخت آن لحاظ شود. از این رو اگر پولی را به بانك قرضالحسنه دادیم، باید در زمان بازپسگیری این پول بانك با لحاظ كردن تورم برگرداند. باید با اجرای هر چه سریعتر این رویه، جلوی ظلم شدن به سپردهگذاران قرضالحسنه را بگیریم.
ربوی نبودن نظام بانكی
آیتالله رضوانی ـ عضو فقهای شورای نگهبان چهارمین و آخرین سخنران افتتاحیه بود كه تفاوت بانكداری اسلامیبا بانكداری متعارف را تشریح كرد به اعتقاد او تفاوت این دو نظام در این است كه در برخی عقود جاری در بانكهای اسلامیاساس بر این است كه بر ذمه تعلق نمیگیرد یعنی در مراجعه مشتریان به بانكها، بانكها را وكیل در تصرفات پول خود میداند و مسوولیتی بر ذمه بانكها نیست و پول مشتری هم از ملكیت مشتری خارج نمیشود.
متقاضی تسهیلات وام را میگیرد بدون اینكه در تسهیلات اخذ شده ملكیتی داشته باشد و در پول تصرف میكند.بنابراین شبهه در تبادلات بانكداری اسلامیمطرح نیست.
كسانی كه این شبهه را مطرح میكنند یا از مفهوم ربا آگاهی ندارند و یا از معاملات بانكی بیاطلاع هستند ولی برخی تخلفاتی كه در تبادلات بانكی مشاهده میشود، دستاویزی برای طرح این قبیل شبهات میشود كه مسوولان نظام بانكی باید با بازبینی آئیننامههای اجرایی و قوانین مادر این بهانه را نیز برطرف كنند.
با زحمت جلوی كاهش دستوری نرخ سود را گرفتیم
روز دوم همایش ظاهرا قرار بود آرام به پایان رسد اما جملهای كه طهماسب مظاهری در لابلای سخنانش ادا كرد فضا را همانند روز افتتاحیه گرم كردموضوع سخنرانی مظاهری درباره عقد “دین”بود اما به ناگاه وقتی به بحث نرخ سود رسید گفت: باید روی نرخ سود بانكی به عنوان یك موضوع كار كرد امسال بانك مركزی از كاهش نرخ سود بانكی با زحمت جلوگیری كرد.این جمله مظاهری اگر در كنار جمله افتتاحیه ناطق قرار گیرد كه گفت نباید در تعیین نرخ سود بانكی دچار افراط و تفریط شویم اما در چند سال اخیربه این عارضه دچار شدیم واقعیتهای همایش نوزدهم بیش از پیش روشن میشود همایشی كه شاید بتوان آن را بازتاب فضای اقتصاد سیاسی كشور در یك سال باقی مانده به انتخابات دانست.
منتقد بنگاههای زودبازده هستم
انتقادات شما از بنگاه زودبازده به گزارشی برمیگردد كه حكایت از انحراف 40 درصد بنگاههای زود بازده دارد؟
من چنین گزارشی را ندیدهام اما معتقدم بنگاههای زود بازده نه كمكی به تولید میكند نه به اشتغال پایدار منجر میشود بلكه منابع بانكی را هدر میدهد.
با توجه به آنكه انحراف منابع بانكی به گونهای به زیان مردم میشودآیا دفتر بازرسی رهبری قصد ندارد وارد این مساله بشود؟
دفتر بازرسی مقام معظم رهبری همانطور كه از نامش پیداست تحت نظر رهبری فعالیت میكند تا ایشان از ما چیزی نخواهند ما وارد قضیهای نمیشویم.از این رو كار ما متفاوت با دیگر دستگاههای نظارتی است و رهبری باید از ما بخواهند راجع به برخی موضوعات تحقیق كنیم.
در مورد بنگاههای زودبازده درخواستی نداشتهاند؟
هنوز ایشان از ما راجع به این موضوع گزارشی درخواست نكردهاند.
شما در همایش، عملكرد دولت را نقد كردید. این در حالی است كه رهبری در دیدار با رئیسجمهور و همكارانش، دولت را حمایت و تایید كردند با توجه به قرابت شما با رهبری میتوان نتیجه گرفت تایید رهبری شامل حوزه اقتصاد نمیشود؟
رهبری بارها تصریح كردهاند كه تایید یك شخص یا نهاد به معنای تایید تمام عملكرد نیست رهبری دولت را كلی تایید كردهاند و اگر شما موارد حمایت و نقد را احصا كنید متوجه خواهید شد تایید ایشان چه اموری را در بر میگیرد وچه اموری را شامل نمیشود. تایید یا حمایت كلی رهبری به معنای تایید تمام عملكرد نیست.